Marx: Alienación e Ideología

Para entender o concepto de alienación en Marx hai que partir da súa concepción do ser humano como praxe, é dicir, como un ser fundamentalmente activo e produtor. Fronte á tradición filosófica que definía o home como razón, Marx sostén que o ser humano se define polo traballo, pola súa capacidade de transformar a natureza e producir os seus medios de vida. A través do traballo, o ser humano realízase, constrúese a si mesmo e establece relacións sociais e históricas.

Porén, no sistema capitalista esta actividade esencialmente humana convértese nunha actividade alienada. Marx toma o concepto de alienación de Georg Wilhelm Friedrich Hegel e de Ludwig Feuerbach, pero dálle un sentido materialista: a alienación consiste en que o ser humano perde o control sobre os produtos da súa propia actividade, que pasan a ser algo alleo e hostil. Así, aquilo que debería servir para a súa realización convértese nun instrumento de dominación.

Marx considera que a causa principal da alienación é a propiedade privada dos medios de produción, propia do capitalismo. Ao separarse o traballador do produto do seu traballo, prodúcese a alienación económica, que é a máis importante e a base das demais formas de alienación.

Formas de Alienación

• Alienación económica: O obreiro sofre unha dobre separación. Por unha parte, está alienado respecto do produto do seu traballo, porque este non lle pertence, senón ao capitalista. Por outra, está alienado respecto da propia actividade produtiva, xa que o traballo deixa de ser unha actividade libre e creadora para converterse nunha obriga, nun medio de supervivencia. Ademais, o traballador alienase da natureza e dos demais seres humanos.
• Alienación política: Prodúcese porque o Estado, que debería representar a todos os cidadáns, en realidade está ao servizo da clase dominante, a burguesía.
• Alienación relixiosa: Consiste en proxectar nun ser superior (Deus) as mellores cualidades humanas. Marx acepta con Feuerbach que Deus é unha creación humana, pero vai máis alá: a relixión é consecuencia da miseria social e económica, sendo “o opio do pobo”.

Ideoloxía e Materialismo Histórico

A alienación está estreitamente relacionada coa ideoloxía. Marx distingue entre infraestrutura económica (forzas produtivas e relacións de produción) e superestrutura (Estado, dereito, moral, relixión, filosofía, arte). A infraestrutura determina a superestrutura.

A ideoloxía é unha representación falsa ou deformada da realidade que serve para xustificar os intereses da clase dominante. Non é unha mentira consciente, senón unha falsa conciencia: fai que a explotación pareza natural e xusta.

Nietzsche: Nihilismo e Vitalismo

O pensamento de Friedrich Nietzsche é unha crítica radical á cultura occidental, que considera decadente porque negou a vida en favor da razón, da moral e da metafísica. Para Nietzsche, a tradición iniciada por Platón e continuada polo cristianismo e por Immanuel Kant construíu un mundo suprasensible baseado en valores como a verdade, o ben e Deus, desprezando a vida real e concreta.

Conceptos Clave

• Nihilismo: Aparece coa proclamación da “morte de Deus”, que significa a caída de todos os valores absolutos da tradición occidental.
• Transvaloración de todos os valores: Consiste en inverter os valores tradicionais. Nietzsche critica a moral platónico-cristiá porque a considera unha moral de escravos.
• Vitalismo: A realidade é vida, forza e devir. A vida exprésase como vontade de poder, é dicir, impulso de superación, creación e expansión das propias capacidades.
• Superhome: Figura que representa ao creador de novos valores e ao afirmador radical da vida.

Kant: Ética Formal

A ética de Immanuel Kant fundaméntase na razón práctica. Fronte ás éticas materiais, Kant propón unha ética formal, centrada na forma da acción moral e non nos seus fins.

O Imperativo Categórico

O principio fundamental é o imperativo categórico, unha lei moral universal, necesaria e incondicionada. A súa formulación principal establece: “obra só segundo unha máxima tal que poidas querer ao mesmo tempo que se converta en lei universal”.

Características da Ética Kantiana

• Autonomía moral: O suxeito racional dáse a si mesmo a lei moral.
• Universalidade: As normas morais deben ser válidas para todos os seres racionais.
• Deber: Unha acción é moral cando se realiza por respecto ao deber, non por interese ou inclinación.

Ortega y Gasset e María Zambrano: Razón Vital e Poética

A filosofía de José Ortega y Gasset articúlase en torno ao concepto de razón vital. Ortega afirma que a vida é a realidade radical: todo coñecemento parte da vida concreta do individuo. De aí a súa célebre afirmación: “eu son eu e a miña circunstancia”.

Por outra banda, María Zambrano desenvolve o concepto de razón poética, que busca unha forma de coñecemento máis completa integrando elementos como o sentimento, a imaxinación e a experiencia vital profunda, superando así o enfoque puramente racionalista.

Glosario de Conceptos

Razón vital: Tipo de razón unida á vida concreta do individuo. Perspectivismo: Teoría que sostén que todo coñecemento depende dun punto de vista concreto. Lucha de clases: Conflicto entre clases sociais con intereses opostos (burguesía vs proletariado). Eterno retorno: Proba máxima de afirmación da vida en Nietzsche, onde todo o vivido se repite infinitamente.